R.K. Geloofsgemeenschap H. Bavo - Harmelen

Stel dat we nu een katholieke kerk moeten bouwen. Hoe zal deze er dan uitzien? 

Klein, bestemd voor de kleine groep kerkgangers, functioneel, zodat het financiële plaatje gemakkelijk rond te maken is, of toch net zo groot? 

Immers velen zijn geroepen en het zal triest zijn als er geen plaats was in de kerk. Onze voorouders stonden ook voor dit probleem. Zij hebben hun kerk gebouwd. Hun ideaal is voltooid met de inspanning en offers van de hele parochie.

Onze kerk, de Sint Bavo, door de jaren heen
Officieel waren de katholieke diensten voor 1795 verboden. Harmelen was geen statie en had daarom ook geen kerk. De katholieken uit het dorp gingen naar de dichtstbijzijnde kerk; de meesten naar Vleuten, waar een kerk was op ’t Hoog bij Bavode Hamtoren. Dit werd oogluikend door de overheid toegestaan. Tegen alle voorschriften in werden er zelfs nieuwe kerken gesticht, o.a. in Woerden (1628) en in Teckop (1653) op de uiterste grens van het Hollands grondgebied. In Holland werden de regels minder streng nageleefd dan in ’t Sticht, vandaar dat er in Harmelen in die tijd geen kerk verrees.

De komst van de Fransen in 1795 bracht vrijheid, gelijkheid en broederschap in Nederland; ook in de uitoefening van het geloof. De katholieken in Harmelen voelden zich kennelijk tekort gedaan, want direct werden er stappen ondernomen om een eigen kerk op te richten. Dit was natuurlijk tegen de zin van Vleuten, want als er in Harmelen een statie zou komen betekende dit voor een kleinere gemeenschap grotere lasten. Harmelen liet zich niet weerhouden en op 15 december 1795 vond de inwijding plaats. Dit kerkje stond langs de Rijn en was bereikbaar via de kerksteeg, thans de steeg aan de Kalverstraat tussen de panden van de fa. Vallen door.

Ruim dertig jaar later blijkt de kerk te klein en bouwvallig. Ruimte voor uitbreiding op de oude plaats was er niet. Via het testament van Jannigje Broer kreeg het kerkbestuur ruim twee bunder grond aan de Indijk om daar een kerk te bouwen. Deze kerk, thans de kapel van huize Gaza, werd gebouwd voor f. 24.674,-- naar een ontwerp van Christiaan Kramm, architect te Utrecht. In oktober 1839 is zij ingewijd. Ze bood plaats aan 650 parochianen. Harmelen mocht trots zijn op de nieuwe kerk. In de 'de Godsdienstvriend' werd het gebouw geprezen om zijn goede proporties en prachtig stucwerk.

Het stucwerk mocht dan prachtig zijn, het was ook levensgevaarlijk. Dat bleek in 1876 toen er net na de hoogmis grote stukken lofwerk en blokken steen naar beneden vielen. Om erger te voorkomen werden de engelen en de kloslijst uit de koepel gehaald. Het onderhoud vergde gedurende vele jaren veel aandacht en uiteindelijk besloot men in 1914 om een nieuwe kerk te bouwen.

De tijden waren veranderd; de verzuiling in volle gang, de huidige kerk aan de Joncheerelaan is een ontwerp van Jan Stuyt, architect te Amsterdam. Hij wilde een creatie waar hijzelf en de Harmelense bevolking trots op kon zijn. Dat blijkt uit zijn gevecht met het bisdom. Zijn ontwerp was in de ogen van de bisschop veel te duur voor zo’n kleine gemeenschap. Toch bleef hij vasthouden aan zijn ideeën: een kerk met Klokkenprentjetoren. 'Och Monseigneur,' zeg ik, 'kijk het laat de mensen tamelijk koud hoe de pastoor het heeft, de toren echter is hun trots, vooral in Harmelen waar ze nooit een toren gehad hebben.' Hiermee gaf hij aan dat hij desnoods op de pastorie wilde bezuinigen maar niet op het kerkgebouw. Uiteindelijk ging het bisdom akkoord met het plan voor een kerk met toren en pastorie voor f. 75.000,--. De gebr. Koenders uit Enschede kwam met de laagste inschrijving van f. 81.554,--. Aan deze werd het werk dan ook gegund.

De eerste steenlegging door pastoor Van der Waarden volgde op 19 juli 1916. Deze steen is nog steeds zichtbaar voor in de kerk. Bij die gelegenheid kregen ook de parochianen letterlijk de gelegenheid een steentje bij te dragen. Jan Stuyt ontwierp niet alleen het gebouw maar hij had ook zijn ideeën over het interieur van de kerk. Het oorspronkelijke plan van Jan Stuyt kon niet uitgevoerd worden. Door de naderende recessie werden de inkomsten minder, de beleggingen waardeloos en de levering van natuursteen werd door de oorlog vertraagd. Ondanks dat werd op 8 mei 1917 de Sint Bavo door monseigneur H. van de Wetering ingewijd.

Op dat moment was het nog een sobere kerk: het orgel en de preekstoel kwamen uit de oude kerk, er waren nog geen gebrandschilderde ramen, het plafond van het schip en zijbeuken waren niet beschilderd en het baldakijn boven het altaar was niet gereed. Het neoclassicistisch gebouw wordt gekenmerkt door de ronde bogen. In 1920 werden de marmeren zuilen geleverd voor het ciborium altaar met de koperen baldakijn en in 1923 het koperen altaarkruis, beide ontworpen door Jan Eloy Brom. De afscheiding tussen schip en priesterkoor werd gevormd door de communiebanken. Deze waren ontworpen door J. Stuyt en gemaakt door Cuypers & Co te Roermond. Twee taferelen uit het leven van Jezus waren uitgebeeld: Jezus die wordt omringd door armen en ongelukkigen met als tekst: 'Komt allen tot Mij, die belast en beladen zijt en Ik zal u verkwikken' en Jezus tussen de kinderen met: 'Laat de kleinen tot mij komen en houdt hen niet terug'.

Daarna werden de ramen voorzien van gebrandschilderd glas door giften van parochianen, de eerste in 1917 en de laatste in 1942. De muurschilderingen en plafondschilderingen kwamen in de loop der tijd gereed. De afbeeldingen op het plafond boven de zijbeuken werden gemaakt door J. Oosterman te Blaricum en stelden Nederlandse heiligen voor. De kruiswegstaties, geschilderd door P. Bach te Grongen, werden in 1917/1918 geleverd.

In de naoorlogse jaren werd de kerk zo mogelijk nog meer opgesierd. Na jaren van verdrukking en opbouw trad de katholieke bevolking op alle fronten naar voren. In het Maria-jaar 1954 werd het Maria-altaar vernieuwd met o.a. muurschilderingen van Harry Sterk. Het was de tijd waarin de katholieke bevolking zich superieur voelde, dat tot uiting kwam in prachtig versierde kerken, processies en bloeiend verenigingsleven. Het 'Christus vincit' (Christus overwint) werd met overtuiging gezongen, terwijl andere christelijke richtingen werden bestreden.

Hbavoet Tweede Vaticaans Concilie vond plaats van oktober 1962 tot december 1965. De heroriëntatie van het geloof die hieruit voortvloeide, betekende niet alleen een versobering van de diensten maar ook van de inrichting van de kerk. Het woord van de bijbel kreeg een belangrijke plaats in de liturgie. De volkstaal werd normaal in de vieringen en de priesters stonden met het gezicht naar de gelovigen toe, waardoor het oude altaar geen functie meer had. De communiebanken werden niet meer gebruikt door de nieuwe manier van communiceren. Het toeval wilde dat door achterstallig onderhoud het dak vernieuwd moest worden, het dak lekte en was aangetast door de boktorren. Daarom vatte de jubileumcommissie, ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de kerk in 1966, het plan op de kerk te renoveren en aan te passen aan de wensen van die tijd. Altaar, communiebanken en beelden werden verwijderd en het dak werd vernieuwd. 

Alle beschilderingen en de kruiswegstaties verdwenen. Een eenvoudige altaartafel kwam centraal te staan op een verhoging en de banken werden kruisvormig opgesteld. Een groot kruis in de absis met vier panelen van de oude preekstoel benadrukte dit huis van gebed. Op 28 maart 1968 vond de heropening plaats door kardinaal Alfrink. Net als bij de opening in 1919 was de kerk niet af. De plaats van het tabernakel en doopvont wijzigde verschillende keren. In 1992 werd de kerk in pastelkleurige tinten geschilderd. Hierdoor kreeg de kerk meer warmte en door de verschillende kleuren van de bogen en de gewelven wordt de klassieke vorm van de kerk benadrukt. Door in de abscis het kruis te verkleinen kwam ook ruimte om daar het tabernakel te plaatsen. Mede door een passende verlichting is het een sfeervolle ruimte geworden.

Inmiddels is de Sint Bavo een rijksmonument geworden. Onze voorouders hebben echter nooit de intentie gehad om een monument of een gedenkteken op te richten. Zij wilden dicht bij huis een eigen kerk, een plaats van gebed, een gebouw voor de uitoefening van het geloof.

Ad van Rooijen
© 3eenheidparochie 2012 - 2019          --- AVG-verklaringen --- ↑ Top