R.K. Geloofsgemeenschap H. Bavo - Harmelen

In de Sint Bavokerk springen de gebrandschilderde ramen onmiddellijk in het oog. Zij zijn na de bouw van de kerk aangebracht. Gulle parochianen maakten dit mogelijk. Onder hen bevond zich Catharina Cornelia van Heteren (1853-1936), dochter van Arie van Heteren en Maria Ebskamp. In 1935 schonk zij op hoge leeftijd de parochie een groot geldbedrag voor de aanschaf van maar liefst 3x3 kerkramen. De ramen zijn gemaakt in het atelier van H. Kocken te Utrecht.

Ik wil nu stilstaan bij de drie kerkramen van Johannes, Franciscus en Adrianus, te zien voor in de kerk rechts van het liturgisch centrum.

Dsc 8512 franciscusvanassisi     Dsc 8512 johannes     Dsc 8512 adrianus
De keuze om juist deze drie heiligen af te laten beelden zal door de schenkster als eerbetoon bedoeld zijn voor haar vader Arie ofwel Adrianus (1813-1894) en haar ongehuwde broer Johannes Franciscus (1852-1926). Catharina, zelf eveneens nooit getrouwd, was na het overlijden van haar ouders met deze broer in het ouderlijk huis blijven wonen. Vader en zoon Van Heteren waren aannemer of timmerman in het dorp.

Franciscus van Assisi is afgebeeld in het bruine habijt van de door hem begonnen franciscaner orde. Hij draagt een rozenkrans en is zoals vaker afgebeeld met een kruis, dat verwijst naar de verbondenheid met Christus. Over het leven van Franciscus van Assisië, zijn prediking, liefde voor de schepping en goede werken, is veel bekend. In 1224 ontving hij de stigmata, de wondtekens van Christus, die op zijn handen en voeten te zien zijn.

Johannes de Doper kennen we uit de bijbelverhalen. In de kunst wordt hij bijna altijd afgebeeld met een staf met een lint hieraan. Zo ook in dit kerkraam, waarop we met wat achtergrondkennis en fantasie 'Ecce Agnus Dei' (zie daar het Lam Gods) kunnen lezen. Het zijn de woorden die Johannes sprak toen hij Jezus doopte. Met 'Lam Gods' doelde hij op de opoffering van Jezus, die in de kruisdood voor alle mensen zijn leven gaf.

Adrianus is een martelaar. Het verhaal gaat dat hij officier was in het Romeinse leger en christenen moest vervolgen. Toen hij zag hoe standvastig hun geloof was, raakte hem dat en werd zelf christen. Zijn bekering kwam hem nu zelf op martelingen te staan. Op een aambeeld - duidelijk te zien op het kerkraam - werd zijn hand met een bijl afgehakt en zijn benen vermorzeld. Het bovenstaande is een kleine aanzet die ik maakte van de beschrijving van alle gebrandschilderde ramen in de kerk. Het doet de ramen nog meer spreken: al die mannen en vrouwen die ons voorgingen in geloof.

Boven het altaar in de Sint-Bavo zijn vijf kleine ramen te zien: Christus en de vier evangelisten.

Dsc 8515a mattheus Dsc 8519a marcus Dsc 8513a christus Dsc 8516a lucas Dsc 8514a johannes
Mattheus Marcus Christus Lucas Johannes

Zij behoren tot de oudste ramen van de kerk en zijn in april 1917, kort voor de wijding van de nieuwe kerk, geschonken. De weldoener die dit mogelijk maakte, staat in de archieven vermeld als 'Ant. van Miltenburg'. Maar het is niet met zekerheid te zeggen om wie het precies gaat.
Ik vermoed dat de ramen geschonken zijn door Anthonius Paulus van Miltenburg (1871-1940), die in latere jaren armmeester van de parochie was. De firma Löhrer in Utrecht maakt het ontwerp voor deze ramen. Die zijn daarmee vreemde eenden in de bijt, want alle andere ramen in de kerk komen uit de atelier van Kocken. Dat de ramen relatief klein zijn en zo hoog in de muur zijn geplaatst heeft te maken met het vroegere altaar van de kerk. Dat betrof een ciborium-altaar dat helemaal overhuifd was door een baldakijn. De ramen kwamen daar net boven uit.
 
Het middelste raam is vanzelfsprekend van Christus. Hij staat afgebeeld als Priester, die de stola gekruisd draagt zoals voor Vaticanum II gebruikelijk was. Hij maakt met twee vingers omhoog een zegenend gebaar. Aan weerszijden van Hem staat van boven naar beneden de tekst 'Ego sum via, veritas et vita', waarvan de vertaling luidt: Ik ben de weg, de waarheid en het leven (Joh 14, 6).

De vier evangelisten zijn Mattheus, Marcus, Lucas en Johannes.
In de ramen van de vier staat telkens aan weerskanten van de evangelist de naam vermeld (bijvoorbeeld Sanctus Marcus Evangelista), afgesloten met de afkorting OPN. Dit laatste staat voor 'ora pro nobis' ofwel 'bid voor ons'. Er is dus geen misverstand mogelijk over wie wie is. Kenners weten echter dat om welke evangelist het gaat, ook altijd te zien is aan het symbool dat aan hem gekoppeld is. Deze vier symbolen zijn ontleend aan het boek Openbaring waarin Johannes spreekt van vier dieren die hij voor de hemelse troon had gezien: een leeuw, een rund, een dier met een mensengelaat en een vliegende adelaar (Op. 4, 6-8). We vinden ze in de ronding van het raam boven de afgebeelde persoon.

Mattheus heeft het figuur van een mens als symbool, omdat hij zijn evangelie begint met een overzicht van mensen van wie Jezus afstamt.

Marcus begint zijn evangelie met het verhaal van Johannes de Doper in de woestijn. De leeuw is een verwijzing naar de wilde dieren die daar leven. Vandaar de leeuwenkop voor Marcus.

Lucas schrijft in het begin van zijn evangelie over de aankondiging van de geboorte van Johannes de Doper, terwijl op dat moment zijn vader Zacharias dienst deed in de tempel. Runderen werden in de tempel wel als offerdier gebruikt en zo kreeg Lucas de koe.

Johannes sluit de rij. Hij begint zijn evangelie met een theologische tekst over tijd en eeuwigheid: 'In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God'. Zijn scherpe blik werd geassocieerd met die van de adelaar. Johannes is overigens de enige evangelist op de ramen, die zijn boek openhoudt. Zo zijn op het kerkraam zijn openingswoorden te lezen: 'In principio', als verwijzing naar de zojuist genoemde tekst.

De ramen van de voormalige doopkapel
Achter in de Bavokerk is een kleine absis toegewijd aan Maria van Altijddurende Bijstand. Haar beeltenis en de kaarsenbakken onttrekken het zicht op de ramen, die verwijzen naar de oorspronkelijke functie van deze 'doopkapel'. Veel kerken hebben een soortgelijk uitstulpsel aan het eigenlijke kerkgebouw of absis voor het doopvont. Waarom?

Wel, het doopsel, de allereerste stap van een gelovige, werd traditioneel achter in de kerk toegediend als het ware buiten het eigenlijke, gewijde kerkgebouw. De drie ramen hier verbeelden de zogenaamde 'drie doopsels'. Hierover zou een hoop te vertellen zijn, maar volstaan wordt met een korte duiding van de drie: het bekendst is vanzelfsprekend het doopsel met water, zoals dat als sacrament wordt toegediend. De kerk hecht hier grote waarde aan, maar welk lot wachtte ongedoopten? Het doopsel van bloed verwijst naar martelaren die weliswaar niet gedoopt waren maar wel hun leven hebben gegeven voor God. Zij mogen daarom toch rekenen op zijn heil en barmhartigheid. Als derde kent de kerk het doopsel van begeerte, dat mensen toekomt die buiten hun schuld (nog) niet gedoopt zijn maar wel leven naar Gods wet.

De drie ramen zijn een geschenk van het eerste bruidspaar dat in de nieuw gebouwde Bavokerk trouwde. In de richel van een van de ramen van de doopkapel staat "Geschenk van Wilhelmus Moons en Dsc 0028aAntonia Stolwijk, 22 mei 1917". De drie ramen waren voor 150 gulden gemaakt door H. Kocken te Utrecht. Een mooi geschenk! Toch zal het bruidspaar niet bijzonder veel binding met het kerkgebouw hebben gehad. Wilhelmus Moons was een kaashandelaar uit Waddinxveen. Zijn schoonouders woonden weliswaar in Harmelen, maar hun dochter Antonia had op papier amper in Harmelen gewoond. Zij was geboren in Veldhuizen en ging al op zeer jonge leeftijd naar het pensionaat van de franciscanessen in Woerden. Na het huwelijk verdwenen de schenkers van de ramen weer van het toneel in Harmelen. Zij vestigden zich elders.

Dsc 8523a site
Een van de ramen stelt de Doop van Clovis voor. Clovis was de eerste koning van de Franken. Zijn kroon ligt op de voorgrond op een kussen. De bekering tot het christendom van Clovis, ergens in de jaren 497-508, was van zo'n groot politiek belang, dat die in menig geschiedenisboek staat. Ook voor de kerk was zijn doop van grote betekenis, omdat in zijn kielzog vele soldaten en onderdanen katholiek werden. Het doopsel werd toegediend door de heilige Remigius, van wie de naamsvermelding op het raam is weggevallen door een beschadiging. Remigius was bisschop van Reims. Volgens de legende was de bisschop bij de doopplechtigheid het heilig olie vergeten, maar kwam er een duif aangevlogen met de ampul met olie. In het beeltenis op het raam wordt niet naar dit bekende verhaal verwezen, in tegenstelling tot een eerder schetsontwerp dat Kocken hiervoor maakte.

Dsc 8526a site
Dan is er het raam van de Kindermoord in Bethlehem. Het verwijst naar een luguber deel van het Kerstverhaal, zoals Mattheus dat optekende. Daarin wordt verteld dat koning Herodes bang was voor de komst van een nieuwe Joodse koning, omdat dat het einde van zijn macht zou kunnen inluiden. Van de Wijzen uit het Oosten hoorde hij van de Geboorte in Bethlehem en uiteindelijk besloot hij alle jongetjes van twee jaar en jonger in Bethlehem en wijde omgeving te laten vermoorden. De katholieke traditie leert dat God de onschuldige jongetjes had voorbestemd om door hun dood te getuigen van de Messias. Sinds de vijfde eeuw worden zij daarom als heiligen geëerd. De wat ouderen kennen de feestdag wel van Onnozele (onschuldige) kinderen op 28 december. Vroeger was het jongste kind op die dag 'de baas' in huis, maar dit kinderfeest is verdrongen o.a. door Sinterklaas.

Dsc 8599a
Tot slot het derde raam 'Christus in de voorhel', of liever gezegd in het voorgeborchte. De plaats die het voorgeborchte innam in het theologisch denken wisselde nogal. Het gaat dan met name om het voorgeborchte der kinderen, waar de kerk nooit een uitspraak over heeft gedaan. Het raam bedoelt echter het voorgeborchte der vaderen, dat we kennen uit de geloofsbelijdenis. Daarin spreken we uit dat Christus 'is nedergedaald is ter helle'. De mensen daar stamden uit een tijd dat het doopsel nog niet eens als sacrament bestond.

Bij het aanschouwen van het raam wordt ons een bijbelse verwijzing aangereikt. Het gaat om de Eerste brief van Petrus (4,6) waarin geschreven staat: 'Ook aan de doden is het evangelie verkondigd, opdat ook zij, al zijn ze naar hun leven op aarde door de mensen veroordeeld, bij God in de geest kunnen leven.' Er zullen niet veel parochianen zijn, die zich bezighouden met het hier afgebeelde onderwerp. Maar dat de reikwijdte van de Blijde boodschap zo ver gaat als beschreven, zal menigeen toch wel met 'mooi-zo' willen bestempelen.

Geloof - hoop - liefde
Bijna iedereen kent 'vrouwe Justitia' wel: de geblinddoekte vrouw met zwaard en weegschaal, die de deugd van rechtvaardigheid verbeeldt. In de kunst worden de verschillende deugden (goede eigenschappen) vaak weergegeven door vrouwenfiguren met attributen, die duidelijk maken waar zij voor staan. Met de drie ramen in de achtergevel van de Bavokerk, hoog boven de voormalige doopkapel, is dat ook het niet anders. Zij verbeelden 'geloof', 'hoop' en 'liefde', de drie zogeheten goddelijke deugden, die Paulus noemt in zijn Eerste brief aan de Korintiërs.

Dsc 8506a geloof-hoop-liefde
Het linkerraam staat voor het geloof, zoals om misverstanden te voorkomen ook in woord op het raam vermeld staat. Het attribuut, dat de vrouw in handen heeft, is het kruis.
Het rechterraam staat voor de hoop. Het symbool van de hoop is het anker. In de oude catacomben van Rome zie je al dat de eerste christenen daar een anker tekenden op de graven. De hoop is immers de deugd, waardoor we erop vertrouwen van God het eeuwig leven en alles wat daarvoor nodig is, te ontvangen. In de Bijbel (Brief aan de Hebreeën) wordt de hoop 'een betrouwbaar en zeker anker voor de ziel' genoemd. Het anker heeft als symbool dus oude papieren.
Het middelste raam is ingeruimd voor de liefde. Niet voor niets kreeg de liefde deze ereplaats. Paulus schreef in eerdergenoemde brief: 'Deze drie dingen blijven altijd bestaan: geloof, hoop en liefde; maar de liefde is het voornaamste' (1 Kor. 13,13).

De ramen werden in 1918 geschonken door Johan Werner van Harderwijk (1866-1951). Hij had sinds 1906 een notariskantoor in Harmelen. Van Harderwijk was een goede vriend van pastoor Van der Waarden. Toch zat er een bijzondere kant aan de schenking, omdat de notaris niet van katholieke huize was. Met toestemming van de bisschop konden de ramen evenwel in dank worden aanvaard. Ook deze komen uit het atelier Kocken van Utrecht. De kosten bedroegen 240 gulden. Misschien dat in de gekozen afbeeldingen een beetje doorklinkt, dat de schenker inderdaad niet katholiek maar hervormd was. Op de meeste ramen in de kerk prijken namelijk naar katholiek gebruik heiligen. Wellicht was dat voor de protestantse schenker een brug te ver, maar kon ook hij met de drie goddelijke deugden prima uit de voeten.

Frank van Rooijen

De foto's zijn gemaakt door Frits Hakkennes
© 3eenheidparochie 2012 - 2018          --- Disclaimer ---       --- Privacy verklaring --- ↑ Top